Motyw ojczyzny

•  „Słodko i zaszczytnie jest umrzeć za ojczyznę” (Horacy).

•  „Rzecz to piękna zaprawdę, gdy krocząc w pierwszym szeregu, / Ginie człowiek odważny, walcząc w obronie ojczyzny” (Tyrteusz).

("Żadne miejsce nie powinno być dla ciebie milsze od ojczyzny" (Cyceron).

•  „Ojczyznę kocha się nie dlatego, że wielka, ale dlatego, że własna” (Seneka Młodszy).

Nagromadzenie w literaturze antycznej cytatów na temat ojczyzny pokazuje, jak ważną - i to już od czasów najdawniejszych - jest ona wartością. Motyw ojczyzny ściśle związany jest z motywem patriotyzmu, przy czym ojczyzna bywa też rozumiana inaczej - jako synonim domu, miejsca, z którym czujemy się związani, naszego środowiska i ludzi nas otaczających.

W literaturze polskiej pojęcie ojczyzny zyskało na znaczeniu w okresie renesansu. W "Pieśniach" Jan Kochanowski symbolicznie ukazuje ojczyznę i dom rodzinny - jako miejsce, w którym znaleźć można schronienie przed niesprawiedliwością i złem świata. W "Pieśni V - Pieśni o spustoszeniu Podola" - Jan Kochanowski ubolewa nad skutkami najazdu tatarskiego i spustoszeniem ziem polskich. Jest to jeden z najbardziej poruszających utworów patriotycznych poety. Jan Kochanowski daje w nim wyraz swej miłości do kraju. Jest zaniepokojony losami ojczyzny, krytykuje szlachtę, nawołuje do zorganizowania doborowej armii, wspieranej przez nią finansowo. Chce, by w obronie kraju walczył cały naród. Utwór kończy się gorzką refleksją, że Polacy nie uczą się na błędach i z dotychczasowych szkód nie wyciągają wniosków, by ustrzec się przed podobną tragedią w przyszłości. "Polak (..) przed szkodą i po szkodzie głupi."

Ojczyzna jest też tematem "Kazań sejmowych" Piotra Skargi. Przyrównuje on ją do tonącego okrętu. By ocalić siebie, pasażerowie powinni w pierwszej kolejności zadbać o dobra wspólne, nie zaś zajmować się tylko swoimi sprawami.

W romantyzmie ojczyzna - zwłaszcza zaś ojczyzna utracona i bolesna tęsknota za nią - stała się wręcz centralnym pojęciem epoki. Szczęśliwą, sielankową krainę opiewa - przebywając na emigracji - Adam Mickiewicz w "Panu Tadeuszu". Ojczyznę jako arkadię przedstawiają również późniejsi twórcy: urodę ziemi litewskiej opisuje Eliza Orzeszkowa w "Nad Niemnem" i Czesław Miłosz w utworze "W mojej ojczyźnie".

Ojczyzna podlega jednak również ostrej krytyce - sentymentalny wizerunek narodu i wywodzącą się z sarmatyzmu i mesjanizmu, zaściankową polską mentalność ośmiesza Witold Gombrowicz ("Trans-Atlantyk").