Motyw rycerza

Odważny i sprawiedliwy, wierny, honorowy, prawy, szlachetny - taki winien być rycerz.

Ucieleśnieniem odwagi, szlachetności i urody jest Achilles - główna postać poematu Homera "Iliada". Rycerze opisani przez Homera to bohaterowie heroiczni, niemalże boscy - choć nie obce są im też ludzkie uczucia, jak współczucie (w przypadku Achillesa, wydającego zwłoki Hektora Priamowi), czy też gniew i pragnienie zemsty (profanacja zwłok Hektor przez tegoż Achillesa).

Motyw rycerza występuje jednak głównie w literaturze średniowiecznej. To w ówczesnym społeczeństwie feudalnym rycerstwo stanowiło osobną warstwę, mającą swoje zasady (kodeks rycerski) i obyczaje (pasowanie, pojedynki, turnieje rycerskie...), a także cieszącą się szczególnymi przywilejami. Za ramy epoki rycerskiej przyjmuje się na ogół okres od X do XV wieku - w późniejszych czasach określenie rycerz ma już raczej charakter symboliczny, określając na przykład szlachcica ze stanu rycerskiego, czy wręcz później, w znaczeniu przenośnym, mężczyznę pełnego uprzejmości w stosunku do kobiet (rycerski sposób bycia).

Rycerzem idealnym jest Roland ze starofrancuskiej "Pieśni o Rolandzie". Wiernie służy swemu władcy, Bogu i ojczyźnie, zaś ponad życie przedkłada honor. Jest szlachetny, odważny, dumny, nieustraszony. Ginie, lecz umiera jak prawdziwy rycerz, zabijając dziesiątki pogańskich Saracenów i modląc się do Boga.

Także rycerzy Okrągłego Stołu z "Legend arturiańskich" cechuje odwaga, waleczność, honor, choć nie wszyscy są idealni - bywa, że zdradzają swych towarzyszy. Doskonałym rycerzem i idealnym władcą jest za to Bolesław Krzywousty, ukazany w "Kronice polskiej" przez Galla Anonima. Na niezwykłe zalety księcia autor zwraca uwagę już w "Pieśni o narodzinach Krzywoustego".

Polskich rycerzy średniowiecznych uczynił bohaterami swej powieści Henryk Sienkiewicz. Wśród bohaterów "Krzyżaków" znajdują się wspaniali rycerze: szlachetni, odważni, zawsze dotrzymujący danego słowa, postępujący honorowo. Jako wzór występują zarówno postaci fikcyjne, jak i historyczne - by wymienić Powałę z Taczewa czy Zawiszę Czarnego, jednego z najsłynniejszych polskich rycerzy, o którym rozpisywali się kronikarze epoki („Nie tylko w tej bitwie, w której pojmany zginął, ale we wszystkich wyprawach okazywał się rycerzem dzielnym i znakomitym, słynął odwagą i wielkimi czynami, w których nikt mu nie dorównywał. Był zaś w mowie słodki i ujmujący, tak że nie tylko ludzi zacnych i szlachetnych, ale barbarzyńców nawet swoją uprzejmością zniewalał” - tak pisał o nim Jan Długosz).

Na tle postaci rycerzy idealnych, bezwzględnie przestrzegających zasad kodeksu rycerskiego wyróżnia się bohater utworu Adama Mickiewicza, Konrad Wallenrod: walcząc w obronie kraju, zmuszony jest złamać przysięgę rycerską, przyjąć postawę opartą na fałszu i dwulicowości.