Pozytywizm

Przypomnij sobie wiadomości z romantyzmu

Pozytywizm - kierunek w literaturze i filozofii, którego rozwój przypada na lata 40.- 70. XIX wieku, zapoczątkowany przez filozofa Augusta Comte`a sześciotomowym "Kursem filozofii pozytywnej" wydanej w latach 1830-42. W Polsce początek pozytywizmu datuje się od powstania styczniowego w roku 1863 do 1890 roku.

Zobacz, jak przedstawia powstanie styczniowe Eliza Orzeszkowa w noweli "Gloria victis"

Główne nurty filozoficzne pozytywizmu

filozofia pozytywna : ma sens praktyczny, ogranicza się do przedmiotów, o których można posiąść tylko sprawdzoną wiedzę, bada tylko rzeczy dostępne umysłowi (August Comte)

ewolucjonizm : cała rzeczywistość przyrodnicza i społeczna podlega stałej zmianie w jednym kierunku i według jednego prawa; zmiana ta (ewolucja) stanowi rozwój i postęp ludzkości (Herbert Spencer)

determinizm : pogląd, wg którego nic nie dzieje się przypadkowo, nie uznaje działania wolnej woli, determiniści uważają, że znając stan wszechświata w danym momencie, można teoretycznie przewidzieć wszystkie przyszłe wydarzenia, ponieważ każde zdarzenie ma swoją przyczynę (Hipolit Taine )

utylitaryzm : inaczej zwany filozofią zdrowego rozsądku, jest koncepcją etyczną, według której działanie jest uznawane za dobre moralnie, jeżeli człowiek, chcąc zaspokoić własne przyjemności i potrzeby oraz zabiegając o własny interes, służy dobru ogółu. Według utylitarystów interes indywidualny i ogólny nie muszą być przeciwstawne, a w przypadku sprzeczności możliwe jest ich uzgodnienie. Celem działań powinno być szczęście jak największej liczby ludzi (John Stuart Mill)

monizm przyrodniczy : świat podlega tym samym prawom, występuje jedność świata natury i ludzi, jego konsekwencją było stosowanie do badania sfery ludzkiej metod biologii i fizyki, eksperymentu i obserwacji

scjentyzm: silnie związany z empiryzmem, materializmem, pozytywizmem i utylitaryzmem, uznaje, że prawdziwa wiedza o rzeczywistości jest dostępna tylko przez poznanie naukowe, które jest także warunkiem polepszenia bytu człowieka; odwołuje się do nauk przyrodniczych, które dostarczają wiedzy pewnej, opartej na stwierdzaniu faktów i odkrywaniu praw

praktycyzm: stanowi odwrotność romantycznego " mierz siły na zamiary", charakteryzuje się stawianiem sobie osiągalnych celów i troską o dobór środków do ich realizacji

agnostycyzm: uznaje, że ludzkie poznanie jest ograniczone i nie dostarcza wiedzy o rzeczywistości, bądź też nie może sprawdzić jej prawdziwości

organicyzm: uznaje, że społeczeństwo stanowi jeden organizm i spełnia te same funkcje, jakie spełniają organizmy biologiczne wyższego rzędu

relatywizm: wartości i związane z nimi normy oraz oceny mają charakter względny (relatywny), wszystko jest zależne od okoliczności, czasu i miejsca oceniającego

minimalizm: uznaje jedynie bezsporne twierdzenia, czyli to, co jest dostępne ludzkim zmysłom

naturalizm: źródłem poznania rzeczywistości są wyłącznie prawa przyrody, odrzuca istnienie bytów nadprzyrodzonych; człowiek jest jednym z równoważnych elementów w przyrodzie

Pozytywizm w Polsce

W Polsce naczelnym hasłem pozytywizmu były praca u podstaw i praca organiczna. Praca u podstaw to działanie opierające się na ewolucjonizmie i utylitaryzmie. Oznaczało rozpowszechnianie działalności ludzi z inicjatywą, fachowców w swojej dziedzinie, przedsiębiorczych, wykształconych i pomysłowych inżynierów. Według pozytywistów tylko dzięki takim ludziom możliwa była aktywizacja pozostałych, podniesienie i unowocześnienie gospodarki, a także dobrobyt kraju.

Praca organiczna to praca na rzecz najbiedniejszych i najbardziej upośledzonych warstw społecznych. Pozytywiści uważali, że aktywizacja zawodowa tej grupy umożliwi im normalne życie, a co za tym idzie przyczyni się do pomnożenia bogactwa ogólnonarodowego.

Zwracali się do warstw wykształconych (nauczycieli, lekarzy, społeczników), aby włączali się w pracę uświadamianiu robotnikom, chłopom roli, jaką mogą spełnić w odbudowywaniu siły narodu. Apelowali o pomoc w poprawie stanu zdrowotnego najuboższych oraz o wydobycie wsi z wiekowego zacofania. Głoszone też były hasła dotyczące emancypacji kobiet oraz asymilacji Żydów.