Oświecenie

Oświecenie - prąd kulturalny oraz okres w historii Europy obejmujący lata 1688-1789. Nazwa epoki wywodzi się z Niemiec, w Anglii używano terminu "wiek rozumu", we Francji - "wiek filozofów".

Początki okresu oświecenia związane były z kryzysem tradycyjnych norm, instytucji społecznych, pojęć i wartości, podważaniem autorytetu monarchy oraz krytycznym stosunkiem do władzy kościelnej. Na kształt epoki wpłynął również rozwój wiedzy przyrodniczej (Izaak Newton "Matematyczne zasady filozofii naturalnej", 1687 rok), która wyjaśniała zagadnienia natury bez odwoływania się do religii.

Periodyzacja oświecenia w Polsce

W Polsce epoka oświecenia przypada na lata 1740 (powstanie Collegium Nobilum) - 1822 (wydanie pierwszego tomu "Poezji" Mickiewicza, w którym znalazły się "Ballady i romanse").

Przeczytaj więcej o "Balladach i romansach" Adama Mickiewicza

Dzieli się na trzy etapy: wczesny - od lat czterdziestych XVIII wieku do 1764 roku, dojrzały (czasy stanisławowskie) w latach 1764 - 1795 oraz schyłkowy (późne oświecenie lub oświecenie postanisławowskie) w latach 1795- 1822.

Głównymi nurtami artystycznymi oświecenia był klasycyzm, sentymentalizm oraz rokoko.

Idee epoki

Racjonalizm (łacińskie "ratio" - rozum) - kierunek filozoficzny uznający rozum za jedyne nadrzędne narzędzie poznania prawdy. Założenie to kwestionowało wiarę i dogmaty. Twórcą racjonalizmu był René Descartes, zwany Kartezjuszem ("Rozprawa o metodzie"). Szukając nowej metody doskonałego poznania, odwoływał się do nauk matematycznych i stosowanej w nich analizy. Jego powiedzenie "Cogito ergo sum" ("Myślę, więc jestem") funkcjonowało prawie jako naczelne hasło epoki.

Ateizm i deizm - deiści zakładali, że Bóg stworzył świat, ale nie ingeruje w jego funkcjonowanie. Krytykowali fanatyzm i negowali objawienie (Diderot, Wolter). Ateiści negowali istnienie Boga oraz życia pozagrobowego (P. Holbach).

Empiryzm - nurt, który zapoczątkował w XVII wieku Franciszek Bacon. Uważał, że poznanie świata jest możliwe jedynie za pomocą doświadczenia. Twierdził, że wiedzę należy zdobywać poprzez eksperymenty. Według niego najdoskonalszą metodą badawczą była indukcja (formułowanie ogólnych wniosków na podstawie danych doświadczalnych).

Sensualizm - pogląd, który zakłada, że jedynym źródłem wiedzy są zmysły. Nurt ten wywodzi się z filozofii Johna Locke`a, a ugruntował się w pismach George`a Berkeleya, który twierdził, że istnieją tylko te rzeczy, których doświadczamy.

Utylitaryzm - jest koncepcją etyczną, według której działanie jest uznawane za dobre moralnie, jeżeli człowiek, chcąc zaspokoić własne przyjemności i potrzeby oraz zabiegając o własny interes, służy dobru ogółu. Według utylitarystów interes indywidualny i ogólny nie muszą być przeciwstawne, a w przypadku sprzeczności możliwe jest ich uzgodnienie. Celem działań powinno być szczęście jak największej liczby ludzi. Zasadę tę sformułował David Hume, przyjęła ją większość angielskich etyków. Utylitaryzm stworzył własną teorię ekonomiczną, polityczną i prawną.

Humanitaryzm - pogląd, zgodnie z którym za najwyższą wartość przyjmuje się godność ludzką, równość między ludźmi i prawa człowieka. Idea korespondowała z szerzącą się krytyką ustroju absolutystycznego oraz żądaniem powszechnej tolerancji religijnej.

Libertynizm - ruch umysłowy charakteryzujący się odrzuceniem wszelkich dogmatów, postawą laicką i wolnomyślicielską oraz swobodnym podejściem do norm obyczajowych. Nawiązywał do tradycji humanizmu renesansowego.

Irracjonalizm - nurt przeciwstawny racjonalizmowi. Zwolennicy irracjonalizmu zakładali możliwość pozarozumowego poznania rzeczywistości, a decydującą rolę przypisali: intuicji, natchnieniu, wierze, uczuciu i instynktowi.

Nurty literackie

W literaturze okresu oświecenia dominowały trzy główne nurty: klasycyzm (nawiązanie do tradycji antycznej, nacisk na zagadnienia społeczne, dydaktyzm), sentymentalizm (pochwała natury, przyjaźni, miłości, rodziny; często ton moralizatorski), rokoko (wolność od dydaktyzmu, beztroska, subtelność i lekkość).

Typowym bohaterem nurty klasycystycznego był człowiek wolny od przesądów, kierujący się rozumem obywatel-patriota, reformator, człowiek oświecony.

Bohatera sentymentalnego charakteryzowała wrażliwość, przyjacielskość oraz pragnienie kontaktu z innymi ludźmi.