Barok
18.09.2008
, aktualizacja: 18.09.2008 11:12
Barok (z por. 'barocco' - "perła o nieregularnym kształcie", lub z fr. 'baroque' - "bogactwo ozdób") - w historii kultury europejskiej epoka obejmująca zjawiska artystyczne końca XVI, XVII i pierwszej połowy XVIII wieku.
Periodyzacja epoki
W historii literatury polskiej termin "barok" określa epokę literacką trwającą końca lat osiemdziesiątych XVI wieku do lat trzydziestych XVIII wieku.
Wyróżnia się trzy fazy polskiego baroku:
• wczesny barok - od lat osiemdziesiątych XVI wieku do lat dwudziestych wieku XVII; obejmuje twórczość mistyczno-metafizyczną (Mikołaj Sęp-Szarzyński), nawiązującą do średniowiecznej filozofii i starotestamentowej wizji Boga, świata, człowieka;
• barok dojrzały - przypada na środkowe lata wieku XVII (do lat 70.); rozwija się wówczas twórczość m.in. Jana Andrzeja Morsztyna - mistrza paradoksu i konceptu;
• późny barok - przypada na czas kryzysu kultury i piśmiennictwa; twórcy późnego baroku (Jan Chryzostom Pasek, Wacław Potocki, Wespazjan Kochowski) związani byli z ideologią sarmacką.
Najważniejsze nurty literackie
• Marinizm - nazwa nurtu pochodzi od nazwiska włoskiego pisarza Gimbattisty Marino; marinizm kładł nacisk na formę: koncepty, wymyślne epitety i metafory; stosowano takie środki artystyczne jak: inwersja (szyk przestawny), paradoks, alegoria, anafora, gradacja, hiperbola, antyteza, koncept, oksymoron, parafraza, pointa.
Przedstawiciele w Polsce: Jan Andrzej Morsztyn, Daniel Naborowski.
• Sarmatyzm - polski prąd kulturowy skrystalizowany w XVI wieku, rozprzestrzeniony i panujący w XVIII w.; cechowało go przekonanie o świetności polskiego ustroju, utożsamianie się z potomkami mężnego starożytnego ludu (Sarmatów); w ideologii sarmackiej ujawniły się również hasła mesjanistyczne: szlachta miała krzewić idee chrześcijańskie we Wschodniej Europie, Polska miała pełnić rolę "przedmurza chrześcijaństwa", najdalej na Wschód wysuniętego bastionu Rzymu.
Przykładem literatury sarmackiej są "Pamiętniki" Jana Chryzostoma Paska.
W XVIII w. słowo "sarmatyzm" zyskało znaczenie negatywne - oznaczało całokształt siedemnastowiecznych obyczajów i kultury szlacheckiej, zwykle utożsamianych z samowolą, zacofaniem, pogardą, niechęcią do cudzoziemców, dewocją i ciasnym tradycjonalizmem.
Pisarze późnego baroku (Wacław Potocki, Wespazjan Kochowski) krytykowali wiele przejawów życia szlacheckiego, akcentując zwłaszcza nierealizowanie przez nią podstawowych zasad ideologii sarmackiej.
Najważniejsi twórcy polskiego baroku
• Poezja metafizyczna - reprezentowana przez Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego i Sebastiana Grabowieckiego, prekursorów polskiego baroku; w swojej twórczości koncentrowali się na zagadnieniach metafizycznych, śmierci i przemijaniu; ich twórczość charakteryzowała też trudna, intelektualna forma. Nurt metafizyczny polskiego baroku kontynuowali m.in. Wespazjan Kochowski i Kacper Twardowski.
• Poezja światowych rozkoszy - jej głównymi twórcami byli Hieronim i Jan Andrzej Morsztynowie, Samuel Twardowski oraz Szymon Zimorowic.
• Epikę wierszowaną reprezentował Wacław Potocki ("Transakcja Wojny Chocimskiej").
• Nurt mieszczańsko-plebejski - to utwory sowizdrzalskie m.in. Jana z Kijan.
• Proza - to m.in. twórczość polemiczno-religijna Piotra Skargi - podejmująca m.in. kwestię walki kontrreformacji z reformacją (po soborze trydenckim).
Periodyzacja epoki
W historii literatury polskiej termin "barok" określa epokę literacką trwającą końca lat osiemdziesiątych XVI wieku do lat trzydziestych XVIII wieku.
Wyróżnia się trzy fazy polskiego baroku:
• wczesny barok - od lat osiemdziesiątych XVI wieku do lat dwudziestych wieku XVII; obejmuje twórczość mistyczno-metafizyczną (Mikołaj Sęp-Szarzyński), nawiązującą do średniowiecznej filozofii i starotestamentowej wizji Boga, świata, człowieka;
• barok dojrzały - przypada na środkowe lata wieku XVII (do lat 70.); rozwija się wówczas twórczość m.in. Jana Andrzeja Morsztyna - mistrza paradoksu i konceptu;
• późny barok - przypada na czas kryzysu kultury i piśmiennictwa; twórcy późnego baroku (Jan Chryzostom Pasek, Wacław Potocki, Wespazjan Kochowski) związani byli z ideologią sarmacką.
Najważniejsze nurty literackie
• Marinizm - nazwa nurtu pochodzi od nazwiska włoskiego pisarza Gimbattisty Marino; marinizm kładł nacisk na formę: koncepty, wymyślne epitety i metafory; stosowano takie środki artystyczne jak: inwersja (szyk przestawny), paradoks, alegoria, anafora, gradacja, hiperbola, antyteza, koncept, oksymoron, parafraza, pointa.
Przedstawiciele w Polsce: Jan Andrzej Morsztyn, Daniel Naborowski.
• Sarmatyzm - polski prąd kulturowy skrystalizowany w XVI wieku, rozprzestrzeniony i panujący w XVIII w.; cechowało go przekonanie o świetności polskiego ustroju, utożsamianie się z potomkami mężnego starożytnego ludu (Sarmatów); w ideologii sarmackiej ujawniły się również hasła mesjanistyczne: szlachta miała krzewić idee chrześcijańskie we Wschodniej Europie, Polska miała pełnić rolę "przedmurza chrześcijaństwa", najdalej na Wschód wysuniętego bastionu Rzymu.
Przykładem literatury sarmackiej są "Pamiętniki" Jana Chryzostoma Paska.
W XVIII w. słowo "sarmatyzm" zyskało znaczenie negatywne - oznaczało całokształt siedemnastowiecznych obyczajów i kultury szlacheckiej, zwykle utożsamianych z samowolą, zacofaniem, pogardą, niechęcią do cudzoziemców, dewocją i ciasnym tradycjonalizmem.
Pisarze późnego baroku (Wacław Potocki, Wespazjan Kochowski) krytykowali wiele przejawów życia szlacheckiego, akcentując zwłaszcza nierealizowanie przez nią podstawowych zasad ideologii sarmackiej.
Najważniejsi twórcy polskiego baroku
• Poezja metafizyczna - reprezentowana przez Mikołaja Sępa-Szarzyńskiego i Sebastiana Grabowieckiego, prekursorów polskiego baroku; w swojej twórczości koncentrowali się na zagadnieniach metafizycznych, śmierci i przemijaniu; ich twórczość charakteryzowała też trudna, intelektualna forma. Nurt metafizyczny polskiego baroku kontynuowali m.in. Wespazjan Kochowski i Kacper Twardowski.
• Poezja światowych rozkoszy - jej głównymi twórcami byli Hieronim i Jan Andrzej Morsztynowie, Samuel Twardowski oraz Szymon Zimorowic.
• Epikę wierszowaną reprezentował Wacław Potocki ("Transakcja Wojny Chocimskiej").
• Nurt mieszczańsko-plebejski - to utwory sowizdrzalskie m.in. Jana z Kijan.
• Proza - to m.in. twórczość polemiczno-religijna Piotra Skargi - podejmująca m.in. kwestię walki kontrreformacji z reformacją (po soborze trydenckim).
Gatunki literackie baroku
• sonet - utwór poetycki, składający się z 14 wersów podzielonych na dwie strofy czterowierszowe oraz dwie trójwierszowe (tercyny), o ścisłym rozkładzie rymów; 8 pierwszych wersów zawiera na ogół część opisową lub narracyjną, 6 końcowych stanowi część refleksyjno-uogólniającą. Sonet zrodził się w XII w. we Włoszech (nazwa), rozwinięty został przez Dantego i Petrarkę. W Polsce sonety pisali m.in. Jan Kochanowski i Mikołaj Sęp-Szarzyński
• epos rycerski - najstarszy gatunek epicki, wywodzący się z ludowych podań o legendarnych lub historycznych bohaterach; źródłem eposów były mity, podania i baśnie; epos rycerski ukształtował się w średniowieczu
• pamiętnik - w pierwszej osobie wspomnienia z życia prywatnego i publicznego; w odróżnieniu od dziennika, pamiętnik pisany jest z perspektywy późniejszej od całości przedstawionych wydarzeń i w sposób bardziej sumaryczny; wiele pamiętników rzeczywistych ze względu na ich wartość literacką zalicza się obecnie do literatury pięknej - np. "Pamiętniki" Jana Chryzostoma Paska
• list - gatunek wywodzący się ze starożytności (Horacy), uprawiany głównie w okresie klasycyzmu, związany z kulturą dworską, wprowadzający rozważania ogólne, elementy dydaktyczne, niekiedy satyryczne. Ramą utworu była konwencja komunikacji listownej
• sonet - utwór poetycki, składający się z 14 wersów podzielonych na dwie strofy czterowierszowe oraz dwie trójwierszowe (tercyny), o ścisłym rozkładzie rymów; 8 pierwszych wersów zawiera na ogół część opisową lub narracyjną, 6 końcowych stanowi część refleksyjno-uogólniającą. Sonet zrodził się w XII w. we Włoszech (nazwa), rozwinięty został przez Dantego i Petrarkę. W Polsce sonety pisali m.in. Jan Kochanowski i Mikołaj Sęp-Szarzyński
• epos rycerski - najstarszy gatunek epicki, wywodzący się z ludowych podań o legendarnych lub historycznych bohaterach; źródłem eposów były mity, podania i baśnie; epos rycerski ukształtował się w średniowieczu
• pamiętnik - w pierwszej osobie wspomnienia z życia prywatnego i publicznego; w odróżnieniu od dziennika, pamiętnik pisany jest z perspektywy późniejszej od całości przedstawionych wydarzeń i w sposób bardziej sumaryczny; wiele pamiętników rzeczywistych ze względu na ich wartość literacką zalicza się obecnie do literatury pięknej - np. "Pamiętniki" Jana Chryzostoma Paska
• list - gatunek wywodzący się ze starożytności (Horacy), uprawiany głównie w okresie klasycyzmu, związany z kulturą dworską, wprowadzający rozważania ogólne, elementy dydaktyczne, niekiedy satyryczne. Ramą utworu była konwencja komunikacji listownej
-
Ocena:
- słabe
- nic specjalnego
- dobre
- bardzo dobre
- znakomite
9 głosów
Znajdź studia, kursy i szkolenia
