Motyw szkoły

Choć szkoła jako miejsce zdobywania wiedzy pojawia się już we wcześniejszych epokach - by wymienić choćby romantyzm i powracającego „ze szkół” tytułowego bohatera „Pana Tadeusza" - szczególną pozycję motyw szkoły zdobywa w okresie pozytywizmu, wraz z hasłami pracy u podstaw i pracy organicznej.

Do szkoły rolniczej uczęszcza Witold Korczyński w „Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej. Szkoły w pełnym tego słowa znaczeniu nie prowadzi Joanna, bohaterka „A... b... c...": u siebie w mieszkaniu daje natomiast lekcje małej grupce dzieci w różnym wieku. Dla dzieci takie lekcje są jedyną możliwością zdobycia choćby elementarnego wykształcenia i wychowania; często wyłącznie tam ktoś troszczy się o ich potrzeby (Joanna nieraz myje i karmi dzieci) i odnosi się do nich z szacunkiem i z przyjaźnią. Normalne szkoły natomiast nie funkcjonują, jak należy - ojciec Joanny, nauczyciel, został wyrzucony z pracy za to, że był Polakiem.

Szkoła jako narzędzie indoktrynacji i miejsce wynarodowienia występuje na kartach „Syzyfowych prac" Stefana Żeromskiego. Tłumione są tam wszelkie przejawy polskości, do konspiracyjnego samokształcenia skłania zaś uczniów karnie przeniesiony kolega, Bernard Zygier.

W krzywym zwierciadle - jako miejsce ogłupiania, „upupiania”, zmuszania do myślenia stereotypami - opisuje szkołę Witold Gombrowicz w powieści „Ferdydurke".