Motyw patriotyzmu

Patriotyzm - czyli miłość do ojczyzny, własnego narodu, połączona z gotowością ponoszenia dla nich ofiar - swe miejsce na kartach literatury znalazł już w czasach najdawniejszych. Pierwszym poetą, który wezwał rodaków do obrony ojczyzny, był żyjący w starożytnej Grecji Tyrteusz - od jego imienia pochodzi termin "poezja tyrtejska".

Epoką, w której patriotyzm zyskał szczególne znaczenie, był dla Polaków romantyzm - miłość do ojczyzny uczyniona została tematem najważniejszych dzieł powstałych w tym okresie, takich jak napisanego z wielkiej tęsknoty przez pozostającego na emigracji Mickiewicza „Pana Tadeusza".

Na emigracji przebywa Marcin Kozera, tytułowy bohater powstałego w dwudziestoleciu międzywojennym opowiadania Marii Dąbrowskiej. Ojciec Marcina - Mateusz Kozera - o powrocie do kraju myśli mimo długiego pobytu w Anglii, do której wyemigrował za chlebem. Uwaga czytelnika zwrócona zostaje na poszanowanie tradycji, poznawanie własnych korzeni. Nauczycielka uczy dzieci emigrantów miłości do ojczyzny, której nie ma na mapie, ale która istnieje w sercach Polaków. Ojciec Marcina wie, że dzięki kontaktom z kulturą polską Marcin nie zapomni, kim byli jego rodzice. Chodząc do polskiej szkoły, nauczy się języka, pozna historię i obyczaje Polski. Marcin z kolei poszukuje własnego ,,ja", co jest dla niego bardzo trudne. Od dziecka mieszka w Anglii, w związku z czym to ten kraj uważa za swą ojczyznę. Buntuje się - nie chce chodzić do szkoły polskiej. Przełomowym wydarzeniem w życiu Kozery staje się udział w szkolnym przedstawieniu. Na lekcji geografii odkrywa, że jest Polakiem, a jego ojczyzną jest Polska.

Niczym w utworach Tyrteusza, patriotyzm często łączy się z opisami walki zbrojnej w imię ojczyzny. Dla przedstawionych przez Sienkiewicza w „Krzyżakach" rycerzy polskich miłość do ojczyzny jest jedną z najważniejszych wartości. Stawiają się na każde wezwanie władcy, dla swego kraju gotowi są poświęcić życie.

O wolność ojczyzny walczą powstańcy styczniowi, sportretowani w „Rozdziobią nas kruki, wrony" Żeromskiego. Autor opisuje końcowy epizod powstania styczniowego. Przez całe powstanie główny bohater - Szymon Winrych - wspierał, zachęcał innych do walki. Nie poddawał się, zawzięcie walczył do końca. Pisarz potępia niechęć do podejmowania walki narodowowyzwoleńczej. Uważa też, że jakakolwiek działalność skazana jest na niepowodzenie, jeśli nie uzyska wsparcia, i ostrzega, że taki stan rzeczy może być przyczyną zagłady narodu polskiego.