Motyw arkadii

Motyw arkadii wywodzi się już z czasów antycznych. Zgodnie z wierzeniami Greków, położona w środkowej części półwyspu peloponeskiego mityczna Arkadia była krainą szczęśliwości, jej mieszkańcy zaś nie starzeli się, żyli w miłości i przyjaźni. Arkadię ukazuje w „Bukolikach" Wergiliusz - zamieszkali w niej pasterze wiedli życie w zgodzie z naturą. W utworach z późniejszych epok arkadia bywa często zestawiana z biblijnym obrazem raju.

Po motyw arkadyjski szczególnie chętnie sięgali twórcy renesansowi, czerpiący w dużej mierze z antyku. Mikołaj Rej - autor „Żywotu człowieka poczciwego" - i Jan Kochanowski swą arkadię znaleźli na wsi. Życie tam opisuje Kochanowski w „Pieśni świętojańskiej o Sobótce". W noc świętojańską bohaterki utworu wychwalają uroki wsi, śpiewając przy ognisku. Pasterz gra na piszczałce skoczne melodie, fauni leśni tańczą. Poeta ukazuje życie ziemiańskie ustabilizowane, spokojne i samowystarczalne. Bezpośredni kontakt z naturą zapewnia dobre samopoczucie, wewnętrzną harmonię i radość. Rodzina cieszy się dostatkiem pożywienia i pięknymi krajobrazami wiejskimi. Żona prowadzi dom, wychowuje dzieci w szacunku do starszych, pomaga mężowi w gospodarstwie. W domu życie toczy się w zgodzie z porami roku - z ojczystą przyrodą, która wyznacza rytm codziennej egzystencji. Kultywowane są tradycje - w wigilię świętego Jana wszyscy mieszkańcy wsi gromadzą się wokół ogniska, śpiewają pieśni i tańczą. Ogólna radość panuje, gdy zaczynają się żniwa - plony są obfite, dzięki czemu można bez obaw patrzeć w przyszłość i korzystać z życia. Ukoronowaniem tych zachwytów jest pieśń Panny XII: „Wsi spokojna, wsi wesoła, który głos twej chwale zdoła". Przedstawiony w utworze obraz wsi jest wyraźnie wyidealizowany i sielankowy.

W okresie romantyzmu arkadią staje się utracona ojczyzna, szczęśliwy „kraj lat dziecinnych", pozbawiona bólu i cierpienia kraina miłych doznań, którą w wyidealizowany sposób opisuje Adam Mickiewicz na kartach „Pana Tadeusza". To kraj zamieszkiwany przez bliskich ludzi, wiernych przyjaciół, gdzie znajoma przyroda i przestrzeń dają poczucie „bycia u siebie”. Soplicowo obfituje w piękne krajobrazy, tamtejsze życie toczy się zaś znanym, ustalonym trybem. Pracujący nie dłużej niż do zachodu słońca chłopi pozostają w zgodzie z naturą. Mickiewiczowski kraj odzyskany jest więc przede wszystkim idyllą, utopią ludzkiej szczęśliwości, zwróconą ku źródłom pierwotnej harmonii świata.

Także w utworach pozytywistycznych pojawia się motyw arkadii. W „Nad Niemnem" Eliza Orzeszkowa ukazuje krainę szczęścia i dostatku, pragnąc w ten sposób wzbudzić miłość do ziemi rodzinnej, gdzie Polacy mogą się czuć bezpiecznie (ale muszą tej ziemi również bronić). Zgodnie z pozytywistycznymi hasłami, praca na niegdyś należących do Polski ziemiach jest właśnie pracą dla kraju. Jako przykład krainy szczęśliwości służy zaścianek Bohatyrowiczów. Dzięki ciężkiej pracy jego mieszkańcy żyją w dostatku. Potrafią się cieszyć, są dobrzy i uczciwi. Ich życie upływa w bezpośrednim, harmonijnym kontakcie z przyrodą, którą rozumieją i szanują.

Również majątek szlachecki prezesowej Zasławskiej z „Lalki" Bolesława Prusa można nazwać arkadią. Zasławek to miejsce piękne, otoczone lasami i nieskażone cywilizacją. Panuje tu spokój, można doskonale wypocząć i zregenerować siły. Wokulski czuje się w Zasławku znakomicie. Jest zauroczony miejscem i odradza prezesowej budowę cukrowni, która mogłaby mieć na nie negatywny wpływ. Zarządzająca majątkiem prezesowa wciela w życie postulaty pozytywistów, takie jak praca u podstaw. W Zasławku działa przedszkole dla dzieci chłopskich, są mieszkania i jedzenie. Ludzi starych i niedołężnych prezesowa otacza opieką, zapewniając im lekką pracę przy wyplataniu koszy.